Kuzeybatı Çin’deki fosil yatağı, T. rex ve diğer sürüngen devlerin atalarının
küçük olduğunu gösteriyor.
Yazı: Peter Gwin
Fotoğraflar: Ira Block
Belki ölmekte olan bir hayvanın acı feryatlarıydı dinozoru tuzağa düşüren. Belki de burnuna gelen leş kokusu. Ama yemi her ne idiyse, bu yırtıcı kendini çamur çukuruna kaptırınca avını kısa sürede unuttu. Ayakları tabana değmiyordu. Artık ölmeye mahkûm olan hayvan yavaş yavaş kaderine boyun eğdi ve aşırı sıcak, sonunda onu öldürdü. Ancak ölmeden önce, verdiği mücadele başka bir yırtıcıyı daha çukura çekerek ölüm tuzağı döngüsünü devam ettirecek ve sonunda çamur da, kurbanlarını 160 milyon yıl boyunca birbiri üzerine yığılı bir şekilde gömerek taşa dönüşecekti.
Bu öykü, Kuzeybatı Çin’in Cungarya Havzası’nda gün ışığına çıkan bir kaya sütununda yer alıyor. Sütun, yedi yıldır National Geographic Society’nin verdiği destekle, James Clark ve Xu Xing adlı iki paleontoloğun kazılarında ortaya çıkardığı şaşırtıcı bir fosil koleksiyonunun yalnızca bir parçası. Onların keşifleri, dünya tarihindeki karanlık bir döneme –165 milyon yıl öncesi ile 155 milyon yıl öncesi arasındaki, kıtaların parçalanarak birbirinden ayrılması ve dinozorların hızla evrim geçirmesine tanıklık eden zorlu aralığa– ilişkin yepyeni bir pencere açıyor.
Kara parçaları bölünür ve hayvanlar da birbirinden ayrı düşerken, dinozor aile ağacında yeni dallar oluşmaya başladı. Sonuçta bu yeni dallar, boynuzlu seratopsianlar, zırhlı stegozor ve tyrannozorlar gibi pek çok ünlü dinozor grubuna öncülük etti. Ancak bu on milyon yıllık zaman dilimine tarihlenen kara fosili sayısının çok az olması uzmanların canını sıkıyordu. George Washington Üniversitesi’nden Prof. Clark, “Bu grupları sözkonusu döneme kadar izleyebiliyoruz ama daha sonra izler silikleşiyor” diyor.
Clark, 2000’de, Cungarya Havzası’na yapılacak bir keşif gezisi için Pekin Omurgalı Paleontolojisi ve Paleoantropoloji Enstitüsü’nün parlayan yıldızı Xu’ya katıldı. Ertesi yıl bu iki uzman, dünya üzerinde, Orta Jurasik Dönem’e ait kayaların çok az sayıda bulunduğu yerlerden biri olan Shishugou oluşumlarında derinlenmesine bir keşif gerçekleştirdi. Yaklaşık 160 milyon yıl önce burası yanardağlarla delik deşik olmuş küçük bir sıradağın eteklerindeki bataklıklı bir bölgeydi. Şimdi ise Gobi Çölü’nün batı yakası boyunca uzanan çorak kırgıbayırlar ve kumullardan oluşuyor. Clark, “Pek çok küçük fosile rastladığımız bu yeri özellikle seçtim” derken küçük tarihöncesi canlıların genellikle ender ve bulunmalarının da büyük dinozorlara oranla daha zor olduğunun altını çiziyor.
Çinli ve Kuzey Amerikalı uzmanlardan oluşan araştırma ekibi ve kazıcılar kazmaya başladıklarında, kayanın içinden kaplumbağalar, timsahgiller, kanatlı pterozorlar ve ilk memeliler gibi ilkel hayvanlardan oluşan bir koleksiyon çıktı. Çoğunda, kendinden sonra yaşayacak olan türlerde evrimin giderek belirginleştireceği özelliklerin ilk halleri görülüyordu. Örneğin bir seratopsianın kafatasında bulunan kemikli bir hale, kendinden on milyonlarca yıl sonra yaşayacak olan torunu Triceratops’u taçlandıracak olan devasa boynuzlu yakanın ilk izlerini taşıyor. Stegosaur’a ait kısmi bir iskelet, ünlü zırh–levhalı dinozorların ilk üyelerinden birinden bir şeyler görmemizi sağlıyor.
